Tiêu điểm

Nhân giống nuôi cấy mô lan đột biến

PGS.TS Đặng Văn Đông, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, khẳng định lan phi điệp đột biến hoàn toàn có thể nhân giống chỉ bằng phương pháp nuôi cấy mô với số lượng lớn.


Tập tành chơi lan đột biến, sập bẫy cú lừa tinh vi


Ngậm đắng nuốt cay, tan cửa nát nhà vì mất chục tỷ đồng với lan đột biến


Nhìn nhận mua bán hoa lan đột biến với giá cao bất thường


Lan đột biến chính là gì?Thời gian qua, lan phi điệp đột biến đang trở thành cơn sốt, với nhiều thương vụ tiền tỉ, thậm chí hàng chục tỉ đồng. Ông có thể cho biết thế nào được hiểu là lan đột biến?


Cây hoa lan nói chung, trong đó có lan phi điệp một các loại thực vật, mà đặc tính của thực vật chính là có thể xảy ra quy trình biến dị sinh học.


Biến dị sinh học chính là những biến đổi mới, mà cơ thể thực vật thu được do ảnh hưởng của các yếu tố môi trường , và do quy trình tái tổ hợp di truyền. Biến dị sinh học bao gồm 2 loại đó là: biến dị chưa di truyền , và biến dị di truyền.


Biến dị chưa di truyền (còn gọi là thường biến) là những biến đổi liên quan đến kiểu hình (tức các tính trạng như hình dáng, màu sắc hoa, kích thước lá, chiều dài đốt…), chưa liên quan gì tới vật chất di truyền, nên chưa truyền lại các tính trạng này cho các thế hệ sau, hoặc nếu mắc điều kiện phù hợp, có thể tự thay đổi về những tính trạng nguyên gốc.




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô đã được không?
Hoa lan phi điệp đột biến, các loại hoa đã được nhiều thương vụ công bố mua bán lên tới hàng chục tỉ đồng. Ảnh: Sưu tầm.

Biến dị di truyền chính là những biến đổi có liên quan tới vật chất di truyền. Biến dị di truyền gồm 2 dạng, đó chính là biến dị tái tổ hợp và biến dị đột biến.


Biến dị tái tổ hợp là những tổ hợp sắp xếp gen mới, do lai tạo (thụ phấn) mà đời con thu đã được khác với bố mẹ do sự phân ly độc lập , sự trao đổi chéo của các gen.


Biến dị đột biến chính là những biến đổi bất thường trong vật chất di truyền ở cấp độ phân tử (ADN, gen) hoặc cấp độ tế bào (nhiễm sắc thể), dẫn đến sự biến đổi đột ngột của một hoặc một số tính trạng, những biến đổi này có tính chất bền vững và có thể di truyền cho các đời sau.


Đa số là đột biến gen là đột biến lặn , và có hại, chỉ có một số ít có lợi, những đột biến lợi có ý nghĩa rất nhiều lớn đối với quy trình tiến hóa , chọn giống, những cây trồng mang gen hoặc nhiễm sắc thế đột biến đã biểu hiện ở trên kiểu hình của cơ thể gọi chính là cây đột biến.


Từ những khái niệm ở trên cho thấy: Việc xuất hiện lan đột biến (trong đó có lan phi điệp) chính là một hiện tượng thiên nhiên của sinh vật, không những diễn ra ở cây lan mà ở mọi các loại cây trồng, mọi loại sinh vật. Lan đột biến đã có từ lâu, tuy nhiên trước đây mọi người chưa chú ý, nên ít ai nhắc đến.


Ông nói có những cây hoa lan, mặc dù đặc điểm bên ngoài , và hoa có thể có sự khác biệt với cây lan thông thường, Tuy nhiên không chắc đó đã chính là lan đột biến thực sự? Vậy cần hiểu lan đột biến thực sự là gì?


Những cây lan được gọi chính là đột biến hiện nay (gọi tắt là lan đột biến), có hai loại:


Loại thứ số 1 sinh ra do tác động của sự tái tổ hợp ngẫu nhiên , và tương tác đặc thù của các gen bố mẹ, dẫn đến một vài đặc tính khác lạ chưa giống cả cây bố lẫn cây mẹ hoặc vượt trội hơn hẳn cây bố mẹ. Hiện tượng này được gọi là biến dị tổ hợp, rất bình thường và phổ biến trong thiên nhiên ở cả động thực vật , và được áp dụng trong sản xuất nông nghiệp.




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô được không?
PGS.TS Đặng Văn Đông cho biết, Viện ông chỉ chú trọng phát triển số 1 chính là giống lan lan hồ điệp, chứ không chú trọng phát triển lan phi điệp. Ảnh: Tùng Đinh.

Nó tương tự như việc các nhà tạo giống ngô cố gắng để các cây ngô giao phấn chéo với nhau thay vì tự thụ phấn để nâng cao khả năng xuất hiện cây con, với năng suất chất lượng cao hơn hẳn cây bố mẹ. Hoặc như với con người, có nhiều cặp vợ chồng thấp, bé, nhưng lại sinh được đứa con cao tới 1,8m!


Vì thế, rất có thể một số cây lan được tìm thấy trong thiên nhiên thuộc dạng biến dị tổ hợp này. Với loại lan này, nếu để cây nhân giống hữu tính thiên nhiên (bằng hạt) thì những đặc tính đặc biệt sẽ mất dần, cây cũng sẽ dần trở về trạng thái giống các cá thể khác cùng loài/cùng giống, và do đó cũng sẽ không còn quý hiếm nữa.


Loại thứ hai, xứng đáng với từ “đột biến” hơn, vì những khác biệt kiểu hình của chúng quả thực đến từ sự biến đổi đột ngột rất nhiều tình cờ trong bộ gen , hoàn toàn khác biệt với gen của bố, mẹ hay là bất cứ cá thể nào khác trong cùng loài.


Những biến đổi này xảy ra do sai sót trong giải mã , sao chép gen khi cây hình thành, sinh trưởng và phát triển, các loại này rất nhiều hiếm gặp trong tự nhiên. Chúng có thể đã được di truyền trong tự nhiên hay chưa tùy vào các loại mô/tế bào cây xảy ra đột biến. Do đó, các loại lan đột biến này vô cùng hiếm, phải may mắn mới có thể tìm được. Một số cây lan đột biến thuộc giống lan phi điệp chúng ta thấy xuất hiện trong thời gian gần đây có thể nằm trong số cá thể đột biến hiếm hoi này.


Như vậy, có thể hiểu trên thực tế, có những cây lan có thể có đặc điểm về hình dạng, đặc điểm hoa… có sự khác biệt so với cây lan bình thường, nhưng không chắc đã phải chính là lan đột biến từ sự biến dị đột biến, mà còn có thể chính là do biến dị tái tổ hợp, tức là do quy trình thụ phấn (do con người hoặc do côn trùng, gió…) đã tạo ra những hạt lan lai, để từ đó gây ra những cây lan mới, khác với đặc tính của cây bố mẹ, khác màu hoa của cây bố, mẹ.


Trong một số cây mà nhiều người tưởng là “đột biến”, có thể có cả những cây thường biến (biến dị chưa di truyền), tức là cây chỉ khác biệt với cây gốc (hoặc cây mẹ) ở một số thời gian và môi trường nhất định, sau đó nó cũng sẽ trở về trạng thái, với những tính trạng ban đầu. Chính điều này lý giải tại sao, một số cây ban đầu có màu hoa này, sau lại chuyển sang màu hoa khác.


Nhiều ý kiến nói sở dĩ lan phi điệp đột biến quý và đắt, bên cạnh hoa đẹp, thì còn do việc chưa thể nhân giống với số lượng lớn chỉ bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào (nhân Invitro)? Bởi phương pháp này sẽ không thể cho ra cây lan phi điệp con có hoa giống như cây mẹ được? Ông có thể cho biết liệu có thể nhân giống lan phi điệp đột biến bằng phương pháp nuôi cấy mô với số lượng lớn, mà cây con vẫn sẽ có đặc điểm, có hoa giống như cây mẹ hay là không?


Cây lan có thể nhân giống chỉ bằng hạt (hữu tính) , và bằng cành, chồi (vô tính). Nếu lan nhân giống chỉ bằng hữu tính (lấy phấn do cây tự thụ, côn trùng thụ, con người thụ…) thì hạt phấn cũng sẽ bị phân ly, tức chính là cây con sẽ không còn giữ đã được đặc tính của cây mẹ nữa, do vậy phải nhân giống bằng vô tính mới giữ đã được đặc tính của cây mẹ. Nhân bằng vô tính cũng có 2 cách, đó chính là giâm cành chỉ bằng ky (các đốt thân) , nhân giống bằng Invitro (nuôi cấy mô).




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô đã được không?
Giống lan phi điệp đột biến do khách hàng đặt Viện Nghiên cứu Rau quả nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô với số lượng lớn. Ảnh: Tùng Đinh.

Tế bào thực vật có tính toàn năng, tức chính là mọi tế bào sẽ đều có cùng hệ gen , có nguy cơ sinh sản vô tính.




Về khoa học, chưa có gì phải bàn cãi. Vấn đề là có thể do những người có cây lan đột biến, cứ nghĩ cây con nhân ra cũng sẽ bị thay đổi đặc tính, nên không muốn dùng phương pháp Invitro. Cũng có thể họ nghĩ cái gì hiếm thì cũng sẽ đắt, nếu nhân chỉ bằng phương pháp Invitro thì khi nhân nhiều rồi, sẽ mất đi giá trị quý , và hiếm, nên họ không áp dụng phương pháp này.


Do đó, chúng có thể đã được nuôi cấy để gây nên cơ thể mới. Dựa ở trên tính toàn năng này, con người đã ứng dụng phương pháp nuôi cấy mô tế bào để nhân giống loại thực vật, trong đó có cả những thực vật rất nhiều quý, hiếm.


Hiện nay, phương pháp nhân Invitro đã được các chuyên gia cải tiến rất nhiều nhiều. Trong đó có một số trường hợp nhân đến từ mô, có trường hợp nhân từ bao phấn, từ noãn, từ mô, đến từ lát cắt , đến từ một đoạn thân… của cây trồng.


Tôi xin khẳng định việc nhân giống chỉ bằng Invitro chưa thực hiện thay đổi đặc tính của cây con so với cây mẹ ban đầu. Vì thế, nếu cây lan phi điệp con được nhân từ một đoạn cành hoặc một mô của cây lan phi điệp mẹ đột biến, thì vẫn có thể cho ra hàng vạn cây con giữ nguyên hoàn toàn đặc tính của cây mẹ. Nếu cây con được nuôi trồng trong điều kiện tương tự như cây mẹ, thì chắc chắn sẽ cho ra hoa như cây mẹ.


Dĩ nhiên, việc nuôi trồng giống lan bằng nuôi cấy mô đó, ở mỗi môi trường khác nhau, ở điều kiện thời tiết khí hậu, điều kiện chăm sóc… khác nhau thì sự phát triển, đặc điểm thân lá, , và cả hoa có thể có những sự khác biệt số 1 định nào đó, chứ không thể trồng chỗ nào, trong điều kiện nào cũng cho ra hoa giống y chang như cây mẹ. Điều này cũng giống như cùng một giống cây ăn quả, trồng ở miền Nam thì cho chất lượng, mẫu mã quả khác miền Bắc, trồng ở vườn chăm sóc tốt thì khác ở vườn bỏ bê còi cọc…


“Chúng tôi đã , đang nhân hàng vạn cây giống lan phi điệp đột biến bằng ky”Vậy ở Viện Nghiên cứu Rau quả đã từng nhân giống lan phi điệp đột biến nào bằng phương pháp nuôi cấy mô chưa? Kết quả ra sao thưa ông?


Đối với lan phi điệp đột biến, Viện chúng tôi đã dùng các đoạn đốt thân (ky) để nhân giống Invitro. Tôi khẳng định bản chất của việc nhân giống đến từ đốt thân lan phi điệp đột biến trong môi trường nhân tạo (Invitro) và nhân giống bằng đốt thân trong môi trường thiên nhiên chính là không khác gì nhau. Và cây con đã được nhân ra vẫn cũng sẽ giữ nguyên bản chất di truyền của cây mẹ.




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô đã được không?
PGS.TS Phạm Văn Đông (bìa phải) cùng nhóm cán bộ điều tra Chia sẻ khu nhân giống các loài lan chỉ bằng nuôi cấy mô tại Viện Nghiên cứu Rau quả. Ảnh: Tùng Đinh.

Không những thế, việc nhân bằng Invitro trong phòng thí nghiệm sẽ giúp cây con đã được sản sinh, nuôi trồng ở điều kiện tối ưu, nên hệ số nhân giống cao hơn, cây con có chất lượng đồng đều hơn, sức sống sau này của cây tốt hơn và vì vậy số lượng hoa/cây, cũng như chất lượng hoa cao hơn so với nhân giống thông thường (nhân bằng ky ngoài vườn ươm hệ số nhân giống thấp, cây thường bị sâu bệnh hại).


Dĩ nhiên, nhân giống bằng nuôi cấy Invitro đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, trang thiết bị nhiều, hiện đại. Bên cạnh đó, mỗi cá thể lan đòi hỏi điều kiện nuôi cấy in vitro khác nhau , và vô cùng nghiêm ngặt. Do đó, cần khá nhiều thời gian, công sức và vốn đầu tư khảo sát mới có thể công bố bản quyền một giống lan hoàn chỉnh và phát triển được giống đó ra sản xuất đại trà.


Thực tế ở các nước tiên tiến như Mỹ, Hà Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Thái Lan… người ta đều đang sử dụng phổ biến phương pháp này cho cây lan. Viện chúng tôi , và một số đơn vị cũng đang ứng dụng phương pháp này cho nhiều loại cây hoa.


Hiện tại, chúng tôi đã và đang nhân hàng vạn cây giống lan phi điệp đột biến bằng ky, do một khách hàng đặt hàng, với giá chỉ tương đương những cây lan bình thường khác (chưa bao gồm tiền đốt ky đưa vào nhân giống).


Nếu tổ chức, cá nhân muốn phát triển sản xuất lan đột biến thành hàng hóa, với số lượng lớn, chất lượng đồng đều, giá thành hạ, thì hoàn toàn có thể áp dụng công nghệ nhân giống chỉ bằng nuôi cấy Invitro.




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô được không?
Mẫu ky lan phi điệp một khách hàng khẳng định chính là lan phi điệp đột biến, được đặt hàng nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô với số lượng lớn tại Viện Nghiên cứu Rau quả. Ảnh: Favri.

Thời gian qua, nhiều thông tin cũng lo ngại về việc lan đột biến nhân tạo “đội lốt” lan đột biến ngoài tự nhiên. Vậy có thể gây nên lan đột biến nhân tạo không, thưa ông?


Công nghệ hiện đại ngày nay cho phép con người thay thiên nhiên gây nên đột biến.


Rất nhiều giống cây trồng có giá trị cao hiện nay đã được gây nên từ đột biến nhân tạo, được thúc đẩy bởi tác nhân vật lý (tia UV, tia phóng xạ, sốc nhiệt, …) hoặc hóa học (EMS, NMU, Colchicine…).


Những đột biến này chưa có định hướng, mang tính may rủi (có thể gây ra cây hoa nhiều màu vô cùng diễm lệ, nhưng cũng có thể gây nên cây không có hoa, hoặc hoa dị dạng), nên cần có sự sàng lọc lựa chọn rất kỹ càng sau đột biến.


Để có thể gây đột biến chính xác một gen cụ thể (ví dụ gen kháng sâu bệnh, gen chịu hạn mặn, gen cho cánh hoa màu trắng tuyền, cánh hoa màu trắng môi màu hồng…), các chuyên gia sử dụng phương pháp biến đổi gen hoặc chỉnh sửa gen.




Lan đột biến có nhân giống nuôi cấy mô được không?
Nhiều giống hoa lan hiện đã được tạo đột biến nhân tạo tại Viện Nghiên cứu Rau quả. Ảnh: Tùng Đinh.

Tuy còn có nhiều tranh cãi về tính pháp lý , hệ lụy xã hội – môi trường của những phương pháp này, nhưng chưa thể chưa công nhận tính đột phá của chúng trong việc gây nên những giống cây trồng không chỉ có năng suất cao, chất lượng tốt, màu sắc độc đáo mà còn có nguy cơ chống chịu sâu bệnh, đặc biệt là những bệnh khó phòng trừ.


Như vậy về cơ sở khoa học, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để có thể phát hiện, tạo ra , và phát triển hoa lan đột biến (không chỉ với lan phi điệp mà còn cho nhiều chủng loại lan khác). Thực tế trên thế giới cũng như ở Việt Nam đều đã ứng dụng và đã mang lại thành công đối với nhiều loại hoa lan.


Thời gian qua, rất nhiều người công bố nhiều các loại lan phi điệp mà họ nói chính là đột biến, giao dịch rầm rộ với số tiền công bố lên tới hàng chục tỉ đồng. Vì sao lâu nay Viện chưa nghiên cứu, để nhân các dòng lan quý này bằng phương pháp nuôi cấy mô?


Cơn sốt lan phi điệp chỉ diễn ra trong thời gian gần đây. Chúng tôi chính là đơn vị sự nghiệp của nhà nước, chưa thể có kinh phí hàng tỉ đồng để mua những mẫu giống lan đột biến này về thử nghiệm nhân hàng loạt.


Mặt khác, sự cảm nhận về cái đẹp, cũng như sự hiểu biết về giá trị kinh tế của mỗi loài hoa đối với mỗi người chơi là khác nhau. Nếu xét về mặt thương mại và lợi ích xã hội thì hiện nay, Viện chúng tôi chưa chú trọng phát triển lan phi điệp đột biến (trừ trường hợp có đơn đạt hàng xuất khẩu và đã được nhà nước cho phép).


Quan điểm của chúng tôi là, chú trọng vào việc chọn, gây ra các giống hoa bản địa cùng với việc lai tạo các giống hoa mới, có nhu cầu tiêu dùng trong nước cao, có khả năng xuất khẩu và xây dựng quá trình công nghệ, để chuyển giao cho người dân, giúp họ phát triển sản xuất, kinh doanh một cách an toàn, bền vững. Từ đó dần từng bước đưa Việt Nam thành một trong những nước xuất khẩu hoa lớn trên thế giới.


Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!


(Theo Nông Nghiệp Việt Nam)